Παγκοσμιοποίηση στη ναυτιλία και σημαίες ευκολίας

Abstract

Τα τελευταία χρόνια, όλο και περισσότερο ακούμε ότι ζούμε στην εποχή της παγκοσμιοποίησης. Τα πάντα έχουν τεθεί πλέον σε παγκόσμια βάση και τίποτα δεν φαίνεται πια να διατηρεί τον εθνικό του χαρακτήρα. Από το γενικό αυτό πλαίσιο της παγκοσμιοποίησης δεν θα μπορούσε βέβαια να εξαιρεθεί η ναυτιλία. Ο κόσμος τείνει να γίνει μία παγκόσμια αγορά και μέσα σε αυτήν την παγκόσμια αγορά καλούνται πλέον όλες οι ναυτιλιακές επιχειρήσεις να διαδραματίσουν το ρόλο τους. Ο διεθνοποιημένος και παγκοσμιοποιημένος χαρακτήρας της ναυτιλιακής βιομηχανίας, καθώς και το γεγονός ότι οι δραστηριότητες και οι λειτουργίες της εμπεριέχουν έντονα το στοιχείο του κινδύνου, σε συνδυασμό με το ότι οι ναυτιλιακές δραστηριότητες συνδέονται με μεγάλο αριθμό χωρών αλλά και επηρεάζουν το σύνολο των χωρών, οδήγησε από πολύ νωρίς στη συνειδητοποίηση του γεγονότος ότι το ρυθμιστικό πλαίσιο λειτουργίας της δεν θα μπορούσε να είναι αποτελεσματικό αν παρέμενε στην αρμοδιότητα μεμονωμένων κρατών. Κατέστη λοιπόν αναγκαία η ύπαρξη θεσμών-φορέων-οργανισμών διακρατικού ή διεθνούς χαρακτήρα, έργο των οποίων θα ήταν η ρύθμιση ζητημάτων που συνδέονται με τη λειτουργία των πλοίων και του ανθρώπινου δυναμικού τους, και μέσω αυτών με τη λειτουργία της ναυτιλιακής βιομηχανίας, η οποία θα είχε δεσμευτικό ή και καθολικό χαρακτήρα. Κύρια χαρακτηριστικά παραδείγματα της παγκοσμιοποίησης της ναυτιλίας είναι και οι συγχωνεύσεις ( mergers ), οι συμμαχίες, και οι εξαγορές. Οι ως άνω πρακτικές έχουν κερδίσει σημαντική θέση στο χώρο της ναυτιλίας, αλλά και της παγκόσμιας οικονομίας γενικότερα, ως αποτέλεσμα της παγκοσμιοποίησης και της ιδιωτικοποίησης των κρατικών επιχειρήσεων. Αυτή η τάση δείχνει ότι θα συνεχίσει να υφίσταται όσο οι συνθήκες είναι ιδανικές για περαιτέρω συγχωνεύσεις και εξαγορές. Παρακάτω θα δούμε εν τάχει πως έχει επιδράσει το φαινόμενο της παγκοσμιοποίησης στα δύο κυρίαρχα είδη της ναυτιλίας: στη ναυτιλία τακτικών γραμμών - liner ( ναυτιλία όπου τα πλοία εκτελούν δρομολόγια σε τακτά χρονικά διαστήματα και υπάρχει δρομολογιακή συχνότητα ανάλογη με τις ποσοτικές ανάγκες της ζήτησης) και στη ναυτιλία των χύδην φορτίων - bulk ( όπου τα πλοία μεταφέρουν εμπορεύματα σε χύδην μορφή). Είναι κοινά αποδεκτό ότι ο τομέας της ναυτιλίας γραμμών έχει ανάγκη από σημαντικές τομές και αλλαγές. Είναι ακόμη αρκετά «κλειστός » και δεν έχει παρακολουθήσει πλήρως το φαινόμενο της παγκοσμιοποίησης. Γίνονται όμως αργά και σταθερά βήματα προς την κατεύθυνση αυτή. Ωστόσο, στο χώρο της bulk ναυτιλίας η παγκοσμιοποίηση δεν έχει λάβει, τουλάχιστον μέχρι και σήμερα τις διαστάσεις που έχει λάβει στη liner ναυτιλία. Η παγκοσμιοποίηση της ναυτιλίας εκφράζεται κυρίως μέσα από τις εξελίξεις όσον αφορά τη σημαία των πλοίων. Κάθε πλοίο είναι υποχρεωμένο να φέρει μια σημαία, η οποία δηλώνει και την εθνικότητά του. Το πλοίο που δεν έχει κάποια εθνικότητα, που καθορίζεται από τη σημαία, δεν έχει καμία προστασία σύμφωνα με το Διεθνές Δίκαιο. Πλοίο χωρίς σημαία δεν μπορεί εκ των πραγμάτων να συμμετάσχει σε νόμιμο εμπόριο και δεν μπορεί να εισέλθει νόμιμα στα διάφορα λιμάνια ανά τον κόσμο. Την δεκαετία του 80 καταγράφηκε σε μεγάλη έκταση το φαινόμενο της εγκατάλειψης από τις ναυτιλιακές επιχειρήσεις των παραδοσιακών εθνικών σημαιών ( flagging out) και της ύψωσης σημαιών ευκολίας στα πλοία τους. Σύμφωνα με τον ορισμό του καθηγητού Μεταξά, σημαίες ευκολίας είναι οι εθνικές σημαίες εκείνων των κρατών που ναυτιλιακές επιχειρήσεις νηολογούν τα πλοία τους με σκοπό τη μεγέθυνση των ιδιωτικών τους συμφερόντων και τη μείωση του ιδιωτικού τους κόστους με την αποφυγή των οικονομικών και άλλων ρυθμίσεων, καθώς και των συνθηκών και των όρων απασχόλησης των συντελεστών της παραγωγής που θα εφαρμόζονταν αν τα πλοία τους ήταν εγγεγραμμένα στα νηολόγια των χωρών της εθνικής προέλευσης της επιχείρησης. Η δημιουργία και ανάπτυξη του θεσμού των σημαιών ευκολίας αποτελεί ουσιαστικά το πρώτο βήμα για τη διεθνοποίηση και παγκοσμιοποίηση της ναυτιλιακής βιομηχανίας. Οι σημαίες ευκολίας είναι ο θεσμός που μείωσε τη σημασία των εθνικών ναυτιλιών και των συντελεστών της παραγωγής στα πλαίσια ενός κράτους, τονίζοντας τη σπουδαιότητα της αντιμετώπισης της αγοράς σαν διεθνούς. Για την ελληνόκτητη ναυτιλία το πολυεθνικό στοιχείο είχε διακυμάνσεις κατά το πέρας του χρόνου. Η πρακτική των σημαιών ευκολίας δεν θα μπορούσε να αφήσει ανεπηρέαστη τη χώρα μας που σε πολλές περιπτώσεις προσέφυγε σε σημαντικό ποσοστό στην εν λόγω πρακτική. Όπως θα δούμε παρακάτω η ελληνική σημαία εξακολουθεί να βρίσκεται υπό αίρεση ανάλογα με την κατάσταση στις διεθνείς ναυλαγορές. Η πορεία της Ελληνόκτητης ναυτιλίας φαίνεται να είναι κάπως αντίστροφη από εκείνη της παγκόσμιας ναυτιλίας. Ενώ κατά το παρελθόν οι Έλληνες εφοπλιστές διατηρούσαν το μεγαλύτερο αριθμό των γραφείων τους εκτός Ελλάδος, τις τελευταίες δύο δεκαετίες υπήρξε θεαματική αλλαγή σκηνικού με τη μεταφορά των γραφείων των εταιριών από το εξωτερικό στον Πειραιά. Αν η χώρα μας επιθυμεί να παραμείνει στην κορυφή της παγκόσμιας ναυτιλιακής βιομηχανίας πρέπει σύντομα να υιοθετήσει πλήρως τα χαρακτηριστικά της παγκοσμιοποίησης γιατί αλλιώς κινδυνεύει να βρεθεί στο περιθώριο.